Τεχνητή Νοημοσύνη και Ψυχολογία: Πόσο Ουδέτερο Είναι ένα Εργαλείο που μας Απαντά;
Η Τεχνητή Νοημοσύνη έχει εξελιχθεί πολύ γρήγορα από ένα εξειδικευμένο τεχνολογικό εργαλείο σε κάτι που χρησιμοποιείται καθημερινά στα σπίτια, στα πανεπιστήμια και στους χώρους εργασίας. Η ανάπτυξή της παρατηρείται ιδιαίτερα και στον χώρο της υγείας, όπου χρησιμοποιούνται ή αναπτύσσονται συστήματα για παρακολούθηση, διάγνωση και επεξεργασία πληροφοριών. Παράλληλα, η ευρεία πρόσβαση σε εργαλεία AI δημιουργεί την αίσθηση ότι ο άνθρωπος μπορεί να γίνει πιο γρήγορος, πιο αποδοτικός και πιο ανταγωνιστικός. Η συζήτηση, όμως, δεν αφορά μόνο την τεχνολογική πρόοδο, αλλά και τον τρόπο με τον οποίο η χρήση αυτών των εργαλείων μπορεί να επηρεάζει την ανθρώπινη σκέψη, τη συμπεριφορά και τη λήψη αποφάσεων.
Η AI ως εργαλείο στην ψυχολογία
Στον χώρο της ψυχολογίας και της ψυχοθεραπείας, η χρήση της Τεχνητής Νοημοσύνης βρίσκεται ακόμη υπό διαμόρφωση, αλλά ήδη καταγράφονται αρκετές εφαρμογές. Σύμφωνα με τους Chatterji και συνεργάτες (2025), η χρήση του ChatGPT ειδικά για ψυχοθεραπεία είναι περιορισμένη, όμως το εργαλείο χρησιμοποιείται ευρέως για καθοδήγηση, λήψη αποφάσεων, πρακτικές συμβουλές, αυτοέλεγχο, δημιουργική σκέψη και επίλυση προβλημάτων. Αυτό δείχνει ότι η AI έχει ήδη έναν ρόλο σε γνωσιακές και συμπεριφορικές λειτουργίες, ακόμη και όταν δεν χρησιμοποιείται επίσημα ως θεραπευτικό εργαλείο.
Παράλληλα, έχουν αναπτυχθεί θεραπευτικά chatbots που χρησιμοποιούν τεχνικές από προσεγγίσεις όπως η Γνωσιακή Συμπεριφορική Θεραπεία (CBT), η Διαλεκτική Συμπεριφορική Θεραπεία (DBT) και η Θεραπεία Αποδοχής και Δέσμευσης (ACT). Τα εργαλεία αυτά αξιοποιούν επεξεργασία φυσικής γλώσσας και μπορούν να βοηθήσουν στην αναγνώριση δυσλειτουργικών σκέψεων, συναισθημάτων, στη γνωσιακή αναδόμηση και στην αυτοβοήθεια. Ωστόσο, η εργασία επισημαίνει ότι η έννοια της «δομημένης συνομιλίας» έχει διαφορετική σημασία όταν χρησιμοποιείται μέσα σε ένα επαγγελματικό θεραπευτικό πλαίσιο και διαφορετική όταν ένας χρήστης στρέφεται μόνος του σε ένα chatbot επειδή δεν έχει χρόνο, χρήματα ή σαφή εικόνα για τις δυνατότητες και τους περιορισμούς του εργαλείου.
Η βιβλιογραφία παρουσιάζει και θετικά ευρήματα. Οι Baek, Cha και Han (2025), σε ανασκόπηση μελετών για AI chatbots στην ψυχολογική υγεία επαγγελματιών υγείας, κατέγραψαν ευρήματα που συνδέονταν με μείωση του άγχους, της κατάθλιψης και του burnout. Τα δεδομένα αυτά δείχνουν ότι η AI μπορεί να λειτουργήσει υποστηρικτικά, χωρίς όμως αυτό να σημαίνει ότι αντικαθιστά την ανθρώπινη θεραπευτική σχέση ή τον επαγγελματία ψυχικής υγείας.
Εξετάζεται επίσης η σύγκριση ανθρώπου και μηχανής σε επίπεδο ηθικής και συναισθήματος. Οι Ladak και συνεργάτες (2024) μελετούν το πώς οι άνθρωποι αντιλαμβάνονται τα συστήματα AI ως προς την ηθική πράξη και την ηθική υποκειμενικότητα. Τα άτομα μπορεί να αποδίδουν σε ένα AI σύστημα κάποιον βαθμό ευθύνης για μια εξέλιξη, αλλά δεν του αποδίδουν αντίστοιχη ικανότητα για συναίσθημα ή ανθρώπινο βίωμα. Έτσι, προκύπτει μια σημαντική διάκριση ανάμεσα στην ικανότητα ενός συστήματος να μιμείται ανθρώπινη επικοινωνία και στην πραγματική ανθρώπινη εμπειρία της ενσυναίσθησης, του συναισθήματος και της ηθικής ευθύνης.
Ιδιαίτερο εμδιαφέρον παρουσιάζεται και στην πιθανότητα έμμεσης επιρροής της AI στη συμπεριφορά. Οι Pellert και συνεργάτες (2024) δείχνουν ότι τα μεγάλα γλωσσικά μοντέλα μπορούν να εμφανίζουν συστηματικά μοτίβα σε αξίες, στάσεις και κανονιστικές προτιμήσεις όταν αξιολογούνται με ψυχομετρικά εργαλεία. Αυτά τα μοτίβα μπορούν να επηρεάζουν τον τρόπο με τον οποίο διαμορφώνονται οι απαντήσεις τους. Η επιρροή, επομένως, δεν είναι απαραίτητα άμεση, αλλά μπορεί να περνά μέσα από τον τρόπο που ένας χρήστης αξιολογεί μια κατάσταση, παίρνει μια απόφαση ή κάνει μια επιλογή.
Μπορούμε λοιπόν να συμπαράνουμε ότι η έμμεση αυτή επιρροή μπορεί να είναι ιδιαίτερα σημαντική, επειδή ο χρήστης μπορεί να θεωρεί ότι η AI του δίνει απλώς ουδέτερα και αντικειμενικά δεδομένα. Στην πραγματικότητα, όμως, οι απαντήσεις ενός συστήματος παράγονται μέσα από συγκεκριμένα μοντέλα και διαδικασίες. Για τον λόγο αυτό, η εκπαίδευση γύρω από τον τρόπο λειτουργίας της Τεχνητής Νοημοσύνης και η ανάπτυξη κριτικής σκέψης θεωρούνται ιδιαίτερα σημαντικές. Καθώς οι μακροχρόνιες επιπτώσεις της AI στην κοινωνική αλληλεπίδραση, στη σκέψη και στην ψυχοσυναισθηματική ανάπτυξη δεν έχουν ακόμη μελετηθεί επαρκώς, ο άνθρωπος χρειάζεται να παραμένει ενεργός αξιολογητής της πληροφορίας που λαμβάνει και να αποφασίζει συνειδητά τι θα χρησιμοποιήσει και τι όχι.
Πηγές:
Baek, G., Cha, C., & Han, J.-H. (2025). AI chatbots for psychological health for health professionals: A scoping review.JMIR Human Factors, 12, e67682. https://doi.org/10.2196/67682
Chatterji, A., Cunningham, T., Deming, D. J., Hitzig, Z., Ong, C., Shan, C. Y., & Wadman, K. (2025). How people use ChatGPT (NBER Working Paper No. w34255). National Bureau of Economic Research. https://doi.org/10.3386/w34255
Hidayat, B., & Reza, I. F. (2025). Challenges of using AI in contemporary psychological interventions. International Proceeding Conference on Psychology and Behavioral Sciences, 4(1), 8–18. https://doi.org/10.61994/cpbs.v4i1.202
Ladak, A., Loughnan, S., & Wilks, M. (2024). The moral psychology of artificial intelligence. Current Directions in Psychological Science, 33(1), 27–34. https://doi.org/10.1177/09637214231205866
Pellert, M., Lechner, C. M., Wagner, C., Rammstedt, B., & Strohmaier, M. (2024). AI Psychometrics: Assessing the Psychological Profiles of Large Language Models Through Psychometric Inventories. Perspectives on Psychological Science, 19(5), 808–826. https://doi.org/10.1177/17456916231214460