Έμφυλη βία και αόρατη κακοποίηση: Ψυχολογικές, συναισθηματικές και κοινωνικές επιπτώσεις

Η βία λόγω φύλου (Gender-Based Violence – GBV) είναι ένας ευρύς όρος που περιλαμβάνει διαφορετικές μορφές βίας οι οποίες συνδέονται με το φύλο και τις ανισότητες μεταξύ των φύλων. Ο ακριβής ορισμός μπορεί να διαφέρει ανάλογα με το νομοθετικό πλαίσιο κάθε χώρας (FRA, 2014).

Στις συχνότερες μορφές περιλαμβάνονται η ενδοοικογενειακή βία, η βία από οικείο σύντροφο ή ενδοσυντροφική βία, η σεξουαλική βία, ο εξαναγκαστικός γάμος σε μικρή ηλικία και η εμπορία ανθρώπων. Οι γυναίκες αποτελούν τη μεγάλη πλειοψηφία των θυμάτων αυτών των μορφών βίας (Diotima, 2022).

Η βία δεν είναι πάντα σωματική ούτε είναι πάντα εύκολα ορατή. Υπάρχει σημαντική υποαναφορά περιστατικών έμφυλης βίας και ιδιαίτερα περιστατικών ψυχολογικής και συναισθηματικής βίας.

Η έκταση του φαινομένου

Τα στοιχεία από την Ευρωπαϊκή Ένωση δείχνουν ότι η βία κατά των γυναικών παραμένει ιδιαίτερα διαδεδομένη. Περίπου μία στις τρεις γυναίκες (33%) έχει βιώσει σωματική ή σεξουαλική βία ή απειλή κατά την ενήλικη ζωή της. Περίπου 16,6% έχει βιώσει σεξουαλική βία, συμπεριλαμβανομένου του βιασμού, ενώ μία στις πέντε (20%) έχει κακοποιηθεί από σύντροφο, συγγενή ή άλλο μέλος του νοικοκυριού.

Η σεξουαλική παρενόχληση στον χώρο εργασίας αφορά επίσης περίπου μία στις τρεις γυναίκες. Στις νεότερες γυναίκες, ηλικίας 18–29 ετών, το ποσοστό φτάνει το 40%.

Παρά την έκταση του προβλήματος, μόνο μία στις πέντε γυναίκες απευθύνεται σε υπηρεσίες υγείας ή κοινωνικής στήριξης και μόλις μία στις οκτώ, περίπου 12,5%, προχωρά σε καταγγελία στην αστυνομία (European Union Agency for Fundamental Rights, 2024).

Τα δεδομένα αυτά είναι ιδιαίτερα σημαντικά όταν μιλάμε για μορφές βίας που δεν είναι πάντα ορατές και μπορεί να παραμένουν χωρίς καταγγελία.

Η ψυχολογική διάσταση

Η βία λόγω φύλου είναι ένα σύνθετο φαινόμενο και δεν μπορεί να αποδοθεί σε μία συγκεκριμένη ή μοναδική ψυχιατρική διάγνωση. Αποτελεί περισσότερο μια σύνθεση ατομικών ψυχολογικών παραγόντων που υπάρχουν μέσα σε ένα κοινωνικό περιβάλλον με έμφυλες ανισότητες.

Σε δράστες ενδοσυντροφικής βίας έχουν βρεθεί χαρακτηριστικά όπως έντονος θυμός, αντικοινωνική συμπεριφορά, μειωμένη ενσυναίσθηση, παρορμητικότητα και ιστορικό παιδικής κακοποίησης (Osa-Subtil et al., 2024).

Οι Osa-Subtil και συνεργάτες (2024) περιέγραψαν τρία διαφορετικά ψυχολογικά προφίλ δραστών: μία ομάδα με έντονα αντικοινωνικά χαρακτηριστικά και γενικευμένη βίαιη συμπεριφορά, μία ομάδα με σοβαρή συναισθηματική αστάθεια και οριακά χαρακτηριστικά και μία ομάδα με ηπιότερη βία και λιγότερη ψυχοπαθολογία.

Στο ίδιο δείγμα, σχεδόν 40% πληρούσε τα κριτήρια οριακής διαταραχής προσωπικότητας και 16% αντικοινωνικής διαταραχής προσωπικότητας. Περισσότεροι από τους μισούς ανέφεραν ιστορικό παιδικής κακοποίησης, ενώ περίπου ένας στους πέντε είχε υπάρξει μάρτυρας βίας μεταξύ των γονιών του.

Οι Pineda και συνεργάτες (2024) βρήκαν υψηλότερα επίπεδα ψυχωτισμού στους δράστες σε σχέση με τις συντρόφους-θύματα και τα συνέδεσαν με παραβίαση κοινωνικών κανόνων και μειωμένη ενσυναίσθηση. Στους δράστες γυναικοκτονίας έχει επίσης βρεθεί μεγαλύτερη ψυχολογική δυσφορία και συχνότερο ιστορικό χρήσης ουσιών (Di Marco et al., 2024).

Η κοινωνική διάσταση

Η βία λόγω φύλου δεν εμφανίζεται ανεξάρτητα από τις κοινωνικές συνθήκες. Υπάρχει μέσα σε ένα περιβάλλον όπου μπορεί να υπάρχουν έμφυλες ανισότητες, στερεότυπα και άνισες σχέσεις εξουσίας.

Η Diotima (2022) περιγράφει τη γυναικοκτονία ως ανθρωποκτονία από πρόθεση που πηγάζει από βαθιές πατριαρχικές και σεξιστικές αντιλήψεις, σύμφωνα με τις οποίες η γυναίκα θεωρείται υποτελής στην ανδρική εξουσία και μπορεί να «τιμωρηθεί» όταν αμφισβητεί αυτή την εξουσία.

Οι Di Marco και Sandberg (2024) αναφέρουν ότι δράστες γυναικοκτονίας μπορεί να νοηματοδοτούν τη βία ως αποκατάσταση μιας υποτιθέμενης «ηθικής τάξης», παρουσιάζοντας τη γυναίκα ως υπεύθυνη για την «αταξία» ή την απειλή στην ανδρική τιμή. Αντίστοιχα, οι Osa-Subtil et al. (2024) αναφέρουν περιπτώσεις όπου οι δράστες δικαιολογούν τη βία ως μέσο επιβολής πειθαρχίας.

Οι κοινωνικές ανισότητες φαίνονται επίσης στους μισθούς, στην κατανομή των εργασιών του σπιτιού και της φροντίδας και στην παρουσία ανδρών και γυναικών σε θέσεις ισχύος (European Institute for Gender Equality, 2025).

Οι επιπτώσεις στα θύματα

Οι επιπτώσεις της βίας μπορεί να εμφανιστούν άμεσα, αλλά και να συνεχιστούν για μεγάλο χρονικό διάστημα μετά το τέλος της κακοποίησης.

Ο Παγκόσμιος Οργανισμός Υγείας αναφέρει ότι στις άμεσες αντιδράσεις μπορεί να περιλαμβάνονται υψηλά επίπεδα άγχους, σοκ και γνωστική αποδιοργάνωση (WHO, 2024). Οι Stein και συνεργάτες (2025) συνδέουν αυτές τις αντιδράσεις με την ανάπτυξη μετατραυματικής συμπτωματολογίας.

Τα θύματα μπορεί επίσης να αισθάνονται ενοχή και ντροπή, ιδιαίτερα όταν η βία προέρχεται από σύντροφο. Ο συνεχής έλεγχος και η χειραγώγηση μπορούν σταδιακά να διαβρώσουν την αυτοαντίληψη της γυναίκας (Lausi et al., 2024).

Παράλληλα, μπορεί να εμφανιστούν ψυχοσωματικές δυσκολίες και διαταραχές ύπνου, όπως πονοκέφαλοι, στομαχικές διαταραχές, αϋπνία, υπερεγρήγορση, σωματική εξάντληση και σωματοποιημένος πόνος (Stein et al., 2025).

Σε βάθος χρόνου, η επαναλαμβανόμενη έκθεση στη βία συνδέεται με PTSD και σύνθετη μετατραυματική διαταραχή στρες (C-PTSD). Σε σχετική μελέτη, 39,5% των επιζωσών ενδοσυντροφικής βίας πληρούσε τα κριτήρια για C-PTSD και 17,9% για PTSD (Fernández-Fillol et al., 2021).

Η σεξουαλική βία συνδέεται επίσης με αυξημένη πιθανότητα σοβαρής ψυχικής νοσηρότητας και κατάθλιψης, ενώ οι διαφορετικές μορφές βίας σχετίζονται με αυξημένο κίνδυνο αυτοτραυματισμού ή αυτοκτονικού ιδεασμού (Stein et al., 2025).

Η αυτοεκτίμηση μπορεί να μειωθεί και να αναπτυχθούν αρνητική αυτοεικόνα, αυτοενοχοποίηση, συναισθηματική αστάθεια και δυσκολίες στη σύνδεση με άλλους ανθρώπους (Akter & Deeba, 2022).

Πώς μπορεί να γίνει αντιληπτή η αόρατη κακοποίηση;

Δεν είναι όλες οι μορφές βίας άμεσα ορατές. Η ψυχολογική και συναισθηματική βία μπορεί να παραμένει χωρίς καταγγελία, ενώ οι επιπτώσεις της μπορεί να γίνονται σταδιακά εμφανείς.

Στα θύματα μπορεί να εμφανιστούν έντονο άγχος, σοκ, ενοχή και ντροπή. Ο συνεχής έλεγχος και η χειραγώγηση μπορεί να επηρεάζουν σταδιακά την αυτοαντίληψη και την αυτοεκτίμηση.

Μπορεί επίσης να εμφανίζονται αϋπνία, υπερεγρήγορση, εξάντληση, πονοκέφαλοι, στομαχικές διαταραχές και σωματοποιημένος πόνος. Σε βάθος χρόνου μπορεί να εμφανιστούν αρνητική αυτοεικόνα, αυτοενοχοποίηση, συναισθηματική αστάθεια και δυσκολίες σύνδεσης με άλλους ανθρώπους (WHO, 2024· Stein et al., 2025· Akter & Deeba, 2022).

Η παραμονή μιας γυναίκας σε μια βίαιη σχέση δεν σημαίνει απαραίτητα ότι αποδέχεται ή επιλέγει τη βία. Η οικονομική εξάρτηση και η αδυναμία αυτόνομης διαβίωσης μπορούν να αποτελέσουν σοβαρά εμπόδια στην απομάκρυνση από μια κακοποιητική σχέση.

Οι επιπτώσεις στα παιδιά και στην οικογένεια

Η βία δεν επηρεάζει μόνο το άμεσο θύμα. Τα παιδιά μπορεί να είναι παρόντα ή να ακούν σοβαρά περιστατικά βίας και να επηρεάζονται ακόμη και όταν η βία δεν στρέφεται άμεσα προς αυτά.

Η έκθεση σε βία έχει συνδεθεί με μαθησιακές και γνωστικές δυσκολίες, αντικοινωνική συμπεριφορά, ψυχιατρικές δυσκολίες, κατάθλιψη και μετατραυματικό στρες (WHO, 2024).

Στις περιπτώσεις γυναικοκτονίας, τα παιδιά μπορεί ουσιαστικά να χάσουν και τους δύο γονείς: τη μητέρα λόγω του θανάτου της και τον πατέρα λόγω της φυλάκισης. Μπορεί να βιώσουν μακροχρόνιο τραύμα, κοινωνικό στιγματισμό, απομόνωση και αναπτυξιακές δυσκολίες (Σκλάβου, 2025).

Παρεμβάσεις

Η αντιμετώπιση της βίας λόγω φύλου δεν μπορεί να περιορίζεται στην ατομική ευθύνη του θύματος ή στην απόφαση μιας γυναίκας να εγκαταλείψει μια σχέση. Η οικονομική εξάρτηση, η αδυναμία αυτόνομης διαβίωσης και η έλλειψη επαρκούς υποστήριξης μπορούν να αποτελέσουν σημαντικά εμπόδια.

Χρειάζονται κοινωνικές υπηρεσίες με επαρκείς πόρους για την υποστήριξη των θυμάτων, αλλά και κατάλληλη εκπαίδευση και εποπτεία της αστυνομίας και των άλλων αρμόδιων αρχών.

Παράλληλα, η ισότητα στην εργασία, οι ίσες αμοιβές, η ισότιμη συμμετοχή στη φροντίδα των παιδιών, η γονική άδεια και για τους άνδρες και η ουσιαστική υποστήριξη των μητέρων μπορούν να συμβάλουν στη μείωση της οικονομικής εξάρτησης.

Σημαντικό ρόλο έχει επίσης η εκπαίδευση γύρω από την ισότητα των φύλων, αλλά και ο τρόπος με τον οποίο μιλάμε δημόσια για τη βία. Η ενοχοποίηση του θύματος μεταφέρει την προσοχή και την ευθύνη μακριά από τον δράστη.

Η αντιμετώπιση της βίας λόγω φύλου χρειάζεται επομένως να λειτουργεί σε περισσότερα από ένα επίπεδα: να υποστηρίζει το θύμα, να εξασφαλίζει πραγματική πρόσβαση σε προστασία και παράλληλα να αντιμετωπίζει τις κοινωνικές και οικονομικές ανισότητες που μπορεί να ενισχύουν την εξάρτηση.

Author

Μαρίνα Τσακλιάδου

Gender-Based Violence and Invisible Abuse: Psychological, Emotional and Social Impact

Gender-based violence (GBV) is a broad term that includes different forms of violence associated with gender and inequalities between genders. Its exact definition may vary according to the legal framework of each country (FRA, 2014).

Some of its most common forms include domestic violence, intimate partner violence, sexual violence, forced marriage at a young age and human trafficking. Women make up the large majority of victims of these forms of violence (Diotima, 2022).

Violence is not always physical, nor is it always immediately visible. Gender-based violence remains significantly underreported, particularly when it involves psychological or emotional violence.

Numbers

Data from the European Union show that violence against women remains widespread. Approximately one in three women (33%) has experienced physical or sexual violence or threats during adulthood. Around 16.6% have experienced sexual violence, including rape, while one in five women (20%) has experienced violence from a partner, relative or another member of the household.

Sexual harassment in the workplace also affects approximately one in three women. Among younger women aged 18–29, the figure rises to 40%.

Despite the scale of the problem, only one in five women seeks support from health or social services and only around one in eight, or 12.5%, reports the incident to the police (European Union Agency for Fundamental Rights, 2024).

These figures are particularly important when considering forms of violence that are not always visible and may remain unreported.

The psychological dimension

Gender-based violence is a complex phenomenon and cannot be attributed to one specific or single psychiatric diagnosis. Rather, it involves a combination of individual psychological factors that exist within a social environment characterised by gender inequalities.

Among perpetrators of intimate partner violence, research has identified characteristics including intense anger, antisocial behaviour, reduced empathy, impulsivity and a history of childhood abuse (Osa-Subtil et al., 2024).

Osa-Subtil and colleagues (2024) identified three distinct psychological profiles among perpetrators: one characterised by generalised violence and strong antisocial traits, another by severe emotional instability and borderline characteristics, and a third by less severe violence and lower levels of psychopathology.

Within the same sample, almost 40% met the criteria for borderline personality disorder and 16% for antisocial personality disorder. More than half reported a history of childhood abuse, while approximately one in five had witnessed violence between their parents.

Pineda and colleagues (2024) found higher levels of psychoticism among perpetrators compared with their victim-partners and associated this with rule-breaking and reduced empathy. Among perpetrators of femicide, greater psychological distress and a more frequent history of substance use have also been reported (Di Marco et al., 2024).

The social dimension

Gender-based violence does not occur independently of social conditions. It exists within environments where gender inequalities, stereotypes and unequal power relations may be present.

Diotima (2022) describes femicide as an intentional homicide rooted in deeply patriarchal and sexist beliefs in which women are considered subordinate to male authority and may be “punished” when that authority is challenged.

Di Marco and Sandberg (2024) report that perpetrators of femicide may give meaning to violence as a way of restoring a supposed “moral order”, presenting the woman as responsible for “disorder” or as a threat to male honour. Similarly, Osa-Subtil et al. (2024) describe cases in which perpetrators justify violence as a means of imposing discipline.

Social inequalities are also reflected in pay, the distribution of domestic and caring responsibilities, and the representation of women and men in positions of power (European Institute for Gender Equality, 2025).

The impact on victims

The effects of violence may appear immediately but can also continue long after the abuse has ended.

The World Health Organization reports that immediate reactions can include high levels of anxiety, shock and cognitive disorganisation (WHO, 2024). Stein and colleagues (2025) associate these reactions with the development of post-traumatic symptoms.

Victims may also experience guilt and shame, particularly when violence comes from an intimate partner. Ongoing control and manipulation can gradually erode a woman's self-perception (Lausi et al., 2024).

Psychosomatic difficulties and sleep problems may also occur, including headaches, gastrointestinal problems, insomnia, hypervigilance, physical exhaustion and somatic pain (Stein et al., 2025).

Over time, repeated exposure to violence is associated with PTSD and Complex PTSD (C-PTSD). In one study, 39.5% of survivors of intimate partner violence met the criteria for C-PTSD, compared with 17.9% for PTSD (Fernández-Fillol et al., 2021).

Sexual violence is also associated with an increased likelihood of serious mental health difficulties and depression, while different forms of violence are associated with an increased risk of self-harm or suicidal ideation (Stein et al., 2025).

Self-esteem may decrease, while a negative self-image, self-blame, emotional instability and difficulties connecting with others may develop (Akter & Deeba, 2022).

How can invisible abuse become noticeable?

Not every form of violence is immediately visible. Psychological and emotional violence may remain unreported, while their effects can gradually become apparent.

Victims may experience intense anxiety, shock, guilt and shame. Ongoing control and manipulation may gradually affect self-perception and self-esteem.

Insomnia, hypervigilance, exhaustion, headaches, gastrointestinal problems and somatic pain may also occur. Over time, a negative self-image, self-blame, emotional instability and difficulties connecting with other people may develop (WHO, 2024; Stein et al., 2025; Akter & Deeba, 2022).

Remaining in a violent relationship does not necessarily mean that a woman accepts or chooses the violence. Financial dependency and difficulties living independently can create significant barriers to leaving an abusive relationship.

The impact on children and the family

Violence does not affect only the direct victim. Children may witness or hear serious incidents of violence and may be affected even when violence is not directly aimed at them.

Exposure to violence has been associated with learning and cognitive difficulties, antisocial behaviour, psychiatric difficulties, depression and post-traumatic stress (WHO, 2024).

In cases of femicide, children may effectively lose both parents: their mother through her death and their father through imprisonment. They may experience long-term trauma, social stigma, isolation and developmental difficulties (Sklavou, 2025).

Interventions

Addressing gender-based violence cannot be reduced to the individual responsibility of the victim or to a woman's decision to leave a relationship. Financial dependency, difficulties living independently and inadequate support can create significant barriers.

Social services need sufficient resources to support victims, while police and other relevant authorities require appropriate training and supervision.

Economic and workplace equality also matter. Equal pay, equal participation in employment and childcare, parental leave for men and meaningful support for mothers can contribute to reducing financial dependency.

Education around gender equality is equally important, as is the way violence is discussed publicly. Victim-blaming shifts attention and responsibility away from the perpetrator.

Addressing gender-based violence therefore requires action on several levels: supporting victims, ensuring meaningful access to protection and addressing the social and economic inequalities that can reinforce dependency.

Author

Tsakliadou Marina

Βιβλιογραφία/ References